←
गुरुवार, 25 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 31

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

म्हणोनि संन्यासी तोचि जाणावा । जो न करीच कवणियाची आशा । आणि न धरीच द्वेषा । अंतःकरणीं ॥ ३१ ॥

"Therefore, know him alone to be a Sanyasi, who neither harbors any hope (desire) nor holds any hatred in his heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
संन्यासी Noun
Sanyasi
त्यागी किंवा विरक्त पुरुष
Renunciant
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा किंवा समजावा
Should be known
आशा Noun
Aasha
इच्छा किंवा अपेक्षा
Desire or hope
द्वेषा Noun
Dvesha
तिरस्कार किंवा मत्सर
Hatred or malice
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनामध्ये
In the heart or mind

💡 अर्थ

ज्याला कशाचीही आशा नाही आणि ज्याच्या मनात कोणाबद्दलही द्वेष नाही, त्यालाच खरा संन्यासी समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. संन्यास म्हणजे केवळ भगवी वस्त्रे परिधान करणे किंवा घरदार सोडणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याच्या मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा (आशा) उरलेली नाही आणि ज्याच्या मनात कोणाविषयीही तिरस्कार (द्वेष) नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' आहे. असा मनुष्य संसारात राहूनही सर्व कर्मबंधनांतून मुक्त असतो, कारण त्याचे मन द्वैताच्या पलीकडे गेलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण कोणाकडून अपेक्षा न ठेवता काम करतो आणि कोणाबद्दलही मनात राग धरत नाही, तेव्हा आपण मानसिक शांतता अनुभवतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना परतफेडीची अपेक्षा न ठेवणे हाच खरा मानसिक संन्यास आहे.

📌 संदर्भ

खरा संन्यासी कोणाला म्हणावे, याचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज बाह्य वेषापेक्षा अंतर्मनातील शुद्धतेवर भर देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 163

म्हणोनि तूं अर्जुना । झणीं यासी शोक करिसी मना । विचारूनि पाहीं आपणा । चित्त देऊनि ॥

"Therefore, O Arjuna, do not let your mind grieve. Reflect within yourself with a focused mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झणीं Adverb
Zani
व्यर्थ किंवा उगाच
In vain or unnecessarily
शोक Noun
Shoka
दुःख
Grief
विचारूनि Verb
Vicharuni
विचार करून
Having reflected
चित्त Noun
Chitta
मन किंवा अंतःकरण
Mind or consciousness

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आपल्या मनात या गोष्टीचा उगाच शोक करू नकोस. शांत चित्ताने स्वतःच्या स्वरूपाचा विचार करून पहा.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर हे केवळ एक बाह्य कवच आहे जे बदलत असते. जेव्हा आपण केवळ शरीराचा विचार करतो, तेव्हाच आपल्याला दुःख होते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात डोकावून, एकाग्र चित्ताने हे सत्य समजून घ्यावे की ज्याचा मृत्यू झाला आहे तो खरोखर नष्ट झालेला नाही. आत्मज्ञानामुळेच मोहाचा आणि अज्ञानाचा नाश होतो, म्हणून शोक सोडून आत्मस्वरूपाचे चिंतन करणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या जाण्याने खूप दुःख होते, तेव्हा आपण शांत बसून हे जग नश्वर आहे आणि आपले अस्तित्व त्यापलीकडे आहे, असा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, 'माझे आयुष्य या गुणांपेक्षा मोठे आहे' असा विचार करून पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याला मोहातून बाहेर पडण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 144

म्हणोनि उचित कर्म । तेंचि आचरिजे सप्रेम । जेणें पाविजे परम । पुरुषार्थु ॥ १४४ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty with love, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
आचरिजे Verb
Acharije
आचरण करावे
Should be practiced
सप्रेम Adverb
Saprema
प्रेमासह किंवा आवडीने
With love or devotion
परम Adjective
Parama
सर्वोच्च
Supreme
पुरुषार्थु Noun
Purusharthu
जीवनाचे अंतिम ध्येय (मोक्ष)
The ultimate goal of human life

💡 अर्थ

म्हणून जे आपले योग्य कर्तव्य आहे, तेच प्रेमाने करावे. अशा कर्मामुळेच माणसाला जीवनातील सर्वात मोठे ध्येय म्हणजे मोक्ष प्राप्त होतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा