←
बुधवार, 17 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 26

तंव अर्जुनें तेथ देखिले । गोत्रज सकळ उभे ठेले । पितामह आणि गुरु भलें । मातुळ बंधु ॥ २६ ॥

"Then Arjuna saw standing there all his kinsmen, grandfathers, teachers, maternal uncles, and brothers."

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
गोत्रज Noun
Gotraja
रक्ताचे नातेवाईक
Kinsmen
सकळ Adjective
Sakala
सर्व
All
पितामह Noun
Pitamaha
आजोबा
Grandfather
मातुळ Noun
Matula
मामा
Maternal uncle
बंधु Noun
Bandhu
भाऊ
Brothers

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुनाने तिथे पाहिले की, त्याचे सर्व नातेवाईक, आजोबा, गुरु, मामा आणि भाऊ युद्धासाठी उभे आहेत.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा श्रीकृष्ण रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करतात, तेव्हा अर्जुनाची नजर समोरच्या सैन्यावर पडते. त्याला तिथे केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपलेच रक्ताचे नातेवाईक दिसतात. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे गुरु आणि स्वतःचे भाऊ तिथे उभे असलेले पाहून अर्जुनाच्या मनात मोह आणि विषाद निर्माण होण्याची ही पहिली पायरी आहे. हे मानवी स्वभावाचे चित्रण आहे, जिथे वैयक्तिक ओढ कर्तव्याच्या आड येते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले नातेवाईक किंवा मित्र चुकीच्या बाजूने उभे असतात. अशा वेळी वैयक्तिक ओढ बाजूला ठेवून सत्याची आणि कर्तव्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा भ्रष्टाचार पाहूनही त्याच्यावर कारवाई करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगितले जेणेकरून तो कोणाशी युद्ध करायचे आहे हे पाहू शकेल. तिथे त्याला आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 203

म्हणोनि कर्माचेनि आधारे । जे कर्मचि सांडिजे निधारे । ते हे युक्ती पैं सोपारे । गुरुगम्य गा ॥ २०३ ॥

"Therefore, by the support of action, action itself is renounced; this simple technique is indeed accessible through the Guru."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
By means of action
सांडिजे Verb
Sāṇḍijē
सोडावे किंवा त्याग करावा
Should be abandoned
युक्ती Noun
Yuktī
कला किंवा पद्धत
Skill or method
सोपारे Adjective
Sōpārē
सोपे
Easy
गुरुगम्य Adjective
Gurugamya
गुरूंनी शिकवण्यासारखे
Accessible through a Guru

💡 अर्थ

म्हणून कर्माच्या आधारानेच कर्माचा त्याग करणे, ही सोपी युक्ती केवळ गुरूंच्या मार्गदर्शनानेच समजते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे गुपित सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे ही एक विशेष कला किंवा युक्ती आहे. सामान्यतः लोकांना वाटते की कर्म सोडणे म्हणजे काम करणे थांबवणे, पण खरे ज्ञान हे आहे की कर्म करूनही त्यात न अडकणे (नैष्कर्म्य). ही युक्ती अत्यंत सूक्ष्म असून ती केवळ सद्गुरूंच्या कृपेने आणि त्यांच्या मार्गदर्शनानेच आत्मसात करता येते. कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा निरास करणे हे केवळ गुरुगम्य आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ विजयासाठी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून खेळावे, हे गुरूंच्या मार्गदर्शनाने शिकता येते.

📌 संदर्भ

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे आणि ही युक्ती गुरूंकडून कशी शिकावी, याचे रहस्य ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 307

जेथ रागद्वेषांचीं दोन्ही । बोळवणें जालीं अंतःकरणीं । मग इंद्रियें आपैसां गुणीं । वर्तती जरी ॥

जेथे राग आणि द्वेष या दोघांनाही अंतःकरणातून निरोप दिला जातो, तिथे इंद्रिये आपोआप आपापल्या विषयांत वागू लागली तरी (बाध येत नाही).

"Where both attraction and repulsion have been bid farewell from the heart, then even if the senses act according to their nature, they do not bind the soul."

राग Noun
Raga
आसक्ती किंवा अति आवड
Attachment or excessive liking
द्वेष Noun
Dvesha
तिरस्कार किंवा नावड
Hatred or repulsion
बोळवणें Verb
Bolavane
निरोप देणे किंवा घालवून देणे
To bid farewell or removal
अंतःकरणीं Noun
Antahkarani
मनामध्ये
In the heart or mind
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Sense organs
आपैसां Adverb
Apaisa
आपोआप किंवा सहजपणे
Naturally or spontaneously
वर्तती Verb
Vartati
वागतात किंवा कार्य करतात
Behave or act

💡 अर्थ

जेव्हा मनातून आवड आणि नावड (राग-द्वेष) पूर्णपणे निघून जातात, तेव्हा आपली इंद्रिये विषयांमध्ये वागली तरी मनावर त्याचा वाईट परिणाम होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणातून 'राग' (अति ओढ) आणि 'द्वेष' (तिरस्कार) या दोन्ही द्वंद्वांना कायमचे घालवून दिले आहे, त्याचे मन स्थिर होते. अशा स्थितीत, जरी त्याची इंद्रिये (डोळे, कान इ.) बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती केवळ निसर्गनियमानुसार कार्य करतात. त्या विषयांचा मनावर कोणताही विकार किंवा आसक्ती निर्माण होत नाही. हे आत्मसंयमाचे सर्वोच्च शिखर आहे जिथे कर्म करूनही माणूस कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल किंवा गोष्टीबद्दल खूप जास्त आवड किंवा खूप जास्त तिरस्कार ठेवला नाही, तर आपण तणावमुक्त राहू शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसणे आणि जास्त मिळाले तरी हवेत न उडणे, हाच खरा समतोल आहे.

📌 संदर्भ

ज्या व्यक्तीने राग आणि द्वेष जिंकले आहेत, ती व्यक्ती जगात विषयांमध्ये वावरतानाही कशी अलिप्त राहते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा