🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे आणि तो इंद्रियांच्या माध्यमातून प्रकट होतो. जोपर्यंत इंद्रिये मोकाट असतात, तोपर्यंत मनुष्य चुकीच्या मार्गाला लागतो. म्हणून साधकाने किंवा कर्मयोग्याने सर्वात आधी आपल्या ज्ञानेंद्रियांवर आणि कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे, कारण इंद्रिये ताब्यात आली की मन आणि बुद्धी स्थिर व्हायला मदत होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला रागाच्या भरात कोणाला तरी वाईट बोलावेसे वाटते, तेव्हा आपल्या जिभेवर (इंद्रियावर) ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

काम (वासना) हा ज्ञानाचा नाश करणारा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियनिग्रहाचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या मनात विषयांच्या भोगाची इच्छा (कामना) अंकुरित होत नाही आणि ज्याला 'मी'पणाचा (अहंकार) स्पर्शही होत नाही, तोच खरा योगी. अशा स्थितीत मन पूर्णपणे स्थिर होते. जेव्हा कामना आणि अहंकार नष्ट होतात, तेव्हा मनुष्य आपोआपच शांतीच्या मार्गावर चालू लागतो आणि त्याला परमानंदाची प्राप्ती होते. ही शांती बाह्य नसून ती अंतर्मनातील एक स्थिर अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम 'मी केले' असा गर्व न बाळगता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक ताण येत नाही आणि मन शांत राहते. उदाहरणार्थ, निस्वार्थ भावनेने केलेली मदत अधिक आनंद देते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनमुक्त पुरुषाच्या अंतःकरणातील स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या चंचल इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करून बुद्धीच्या जोरावर आवरतो, त्यालाच अंतरातील शाश्वत आनंदाचा अनुभव येतो. हे आत्मसुख मिळवण्यासाठी बाह्य जगातील मोहाचा त्याग करून अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये संयमित होतात, तेव्हा साधकाला आत्मिक शांतीचे एक अफाट साम्राज्य प्राप्त होते, ज्यासाठी वेगळ्या कष्टांची गरज उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा जंक फूड खाण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिय दमन होय. उदा. परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा वापर टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास यश सहज मिळते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय संयमाचे फळ आणि त्याचे महत्त्व अर्जुनाला विशद करत आहेत.