🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि शास्त्राला अनुसरून जे कर्तव्य (स्वधर्म) प्राप्त झाले आहे, त्याचेच पालन करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य करतो, तेव्हा ते ओझे वाटत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा प्रशस्त आणि अडथळे नसलेला रस्ता प्रवाशाला थकवा जाणवू देत नाही आणि तो सहजपणे ध्येयापर्यंत पोहोचतो, त्याचप्रमाणे स्वधर्माचे आचरण केल्याने मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती विनासायास होते. परधर्माचे किंवा दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे अनुकरण करणे हे कठीण आणि त्रासदायक ठरू शकते.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. दुसऱ्याची नक्कल करण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करणे कसे सुखकर आणि श्रेयस्कर आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'कलांचे अधिष्ठान' म्हणून करतात. ते म्हणतात की, जगातील सर्व ६४ कला आणि विद्यांचे मूळ स्थान गणेशच आहे. 'शब्दब्रह्म' म्हणजे वेद आणि उपनिषदे. या वेदांमधील जे ज्ञान आणि सौंदर्य (भोज) आहे, ते गणेशाच्या कृपेनेच जगासमोर आले आहे. गणेश हा बुद्धीची देवता असल्याने सर्व वैचारिक आणि सृजनात्मक कार्यांचा तो उगम आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

कोणतेही नवीन कौशल्य किंवा कला शिकताना आपण त्या विषयाच्या मुळाशी जावे आणि नम्रता ठेवावी. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा चित्रकला शिकतो, तेव्हा त्याने केवळ तंत्र न शिकता त्या कलेमागील भाव आणि परंपरेचा आदर करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाची वंदना करत आहेत आणि त्याला सर्व कलांचे आणि वेदांचे उगमस्थान मानत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा कोणताही भेदभाव उरलेला नाही, ज्याला सर्व चराचर सृष्टी ही स्वतःचेच रूप वाटते, तोच आत्मज्ञानी आहे. त्याच्या दृष्टीने स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये काहीही फरक नसतो, तो सर्वत्र एकाच परमात्म तत्त्वाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही वागताना जात, धर्म किंवा गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव न करता सर्वांना समानतेने वागवणे आणि सर्वांमध्ये ईश्वराचे रूप पाहणे. उदाहरणार्थ, गरजूंना मदत करताना ती स्वतःचीच सेवा आहे असे मानणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत.