🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.