←
गुरुवार, 25 जानेवारी 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 60

जैसीं सरितांचीं ओघ । मिळणीं सांडिती वेग । मग होती एकार्णव जग । तैसे झाले ॥

"As the currents of rivers, on reaching the confluence, abandon their speed and become the ocean itself, so have they become."

सरितांचीं Noun
saritanchi
नद्यांचे
of rivers
ओघ Noun
ogh
प्रवाह
flow or stream
मिळणीं Noun
milani
संगमावर / मिळाल्यावर
upon merging
सांडिती Verb
sanditi
सोडतात / त्यागतात
abandon or leave
वेग Noun
veg
गती
speed or momentum
एकार्णव Adjective
ekarnav
समुद्राशी एकरूप
one with the ocean

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे प्रवाह समुद्राला मिळाल्यावर आपला वेग आणि वेगळेपण सोडून समुद्राशी एकरूप होतात, तसेच आत्मज्ञानी पुरुष परमात्म्याशी एकरूप होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करत आहेत. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या वेगवेगळ्या दिशांनी आणि वेगवेगळ्या वेगाने वाहत येतात, पण एकदा का त्या समुद्राला मिळाल्या की त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व, नाव आणि वेग संपतो; त्या केवळ समुद्रच बनतात. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याचे 'मी'पण किंवा अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो. तो व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील द्वैत विसरून परब्रह्माशी एकरूप होतो. हीच खरी संन्यास किंवा योगाची परिपक्व अवस्था आहे जिथे भक्त आणि भगवंत एकच होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या ध्येयासाठी किंवा समाजाच्या कल्याणासाठी काम करतो, तेव्हा आपला वैयक्तिक अहंकार बाजूला ठेवून त्या कार्याशी एकरूप होणे म्हणजे या तत्त्वाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, संघात खेळताना स्वतःच्या वैयक्तिक विक्रमापेक्षा संघाच्या विजयाला महत्त्व देणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मुक्तीच्या त्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत, जिथे जीवात्मा हा परमात्म्याशी एकरूप होतो आणि त्याचे वेगळेपण संपते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 27

जेणें विषयांचें नांव न घेइजे । आणि इंद्रियांसीं नियमिजे । तें सांख्य ह्मणूनि जाणिजे । अर्जुना पां ॥ २७ ॥

"That path where sense-objects are not even named, and the senses are controlled, know that to be Sankhya, O Arjuna."

विषयांचें Noun
Viṣayāñcēṃ
इंद्रियांच्या भोगांचे
of sense objects
नांव Noun
Nāṃva
नाव किंवा उल्लेख
name or mention
न घेइजे Verb
Na ghē'ijē
घेतले जात नाही
is not taken
इंद्रियांसीं Noun
Indriyānsīṃ
इंद्रियांना
to the senses
नियमिजे Verb
Niyamijē
संयमित केले जाते
is regulated/controlled
जाणिजे Verb
Jāṇijē
ओळखावे किंवा समजावे
should be known

💡 अर्थ

ज्या मार्गामध्ये विषयांचे नावही घेतले जात नाही आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला जातो, त्याला 'सांख्य' मार्ग असे म्हणतात, हे अर्जुना लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 261

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे। तें तें इतरींही प्रमाण मानिजे। मग तयाचि मार्गा येइजे। साधारणेंही॥

"Therefore, whatever the powerful do, that is accepted as authority by others; then commoners also follow that very path."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthēṃ
सामर्थ्यवान किंवा थोर व्यक्तीने
By the powerful or great person
कीजे Verb
Kījē
केले जाते
Is done
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or Authority
साधारणेंही Noun
Sādhāraṇēṃhī
सामान्य लोकांनी सुद्धा
Even by common people

💡 अर्थ

म्हणून थोर किंवा सामर्थ्यवान माणसे जे जे काही करतात, त्यालाच इतर लोक आदर्श मानतात आणि मग सामान्य लोक सुद्धा त्याच मार्गाने चालतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक प्रभावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींना मान-सन्मान मिळतो किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार असतात, त्यांच्या कृतींकडे सर्व समाज लक्ष देऊन पाहत असतो. अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी जे काही केले, तेच योग्य आहे असे मानून सामान्य जनता त्याचे अनुकरण करते. जर थोर व्यक्तींनी नीतिमत्तेचा मार्ग स्वीकारला, तर समाजही नीतिमान होतो. याउलट जर त्यांनी चुकीचा मार्ग निवडला, तर समाजही भरकटतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत सावधगिरीने आणि आदर्शवत ठेवले पाहिजे, कारण त्यांचे वागणे हेच समाजासाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे एकमेकांशी आदराने वागली, तर मुलेही तेच पाहून संस्कार शिकतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या शाळेचे मुख्याध्यापक स्वतः वेळेवर शाळेत आले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थीही वेळेचे पालन करू लागतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा