🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे. ज्याचे मन आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात नाहीत, त्याची बुद्धी विचलित होते. म्हणून ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच 'प्रज्ञाप्रतिष्ठित' म्हणजे स्थिर बुद्धीचा पुरुष होय असे माउली सांगतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला जंक फूड खाण्याची किंवा सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.