🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (विहित धर्म) धरून आहे. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे केवळ शारीरिक हालचाल नसून ते एक 'परम अनुष्ठान' म्हणजेच ईश्वराची सर्वोच्च सेवा ठरते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे. जर त्याने तो अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि एकाग्रतेने केला, तर तेच त्याचे अनुष्ठान ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचणे हे उचित कर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माची व्याख्या आणि त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे ही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत. ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या वेळी सर्व पाणी एकरूप होते आणि नद्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व किंवा नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे ब्रह्माशी एकरूप झालेल्या पुरुषाची कर्मे ब्रह्मात विलीन होतात. तिथे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे फळ किंवा नाव शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही अकर्माच्या स्थितीत असतो.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्णपणे निस्वार्थ भावनेने आणि अहंकार सोडून करतो, तेव्हा त्या कामाचे ओझे आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना 'मी हे केले' हा भाव ठेवला नाही तर ते काम भक्ती बनते.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची कर्मे कशी लय पावतात आणि ती बंधनास कारणीभूत कशी ठरत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या अज्ञानावर भाष्य करतात. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला आहे. श्रीकृष्ण त्याला विचारतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाची नश्वरता हे मूलभूत सत्य तुला माहित नाही का? की तू ते जाणूनही या क्षणी विसरला आहेस? मृत्यू ही एक नैसर्गिक घटना असताना तू तिला 'अनुचित' किंवा 'अयोग्य' का मानतोस? हे अर्जुनाचे वैचारिक गोंधळ दूर करण्यासाठी विचारलेले प्रश्न आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात आपल्या तत्त्वांना विसरतो, तेव्हा स्वतःला हा प्रश्न विचारला पाहिजे की आपण आपले ज्ञान का विसरलो आहोत? उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, 'प्रयत्न करणे हेच आपल्या हातात आहे' हे सत्य आठवणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या वेळी अर्जुन मोहग्रस्त झाला असता श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या ज्ञानाची आठवण करून देत आहेत.