🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनात संशय असतो, तोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्ञानाच्या प्रकाशाने जेव्हा संशयाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो, तेव्हा साधकाला कोठेही बाहेर शोध घेण्याची गरज उरत नाही. तो स्वतःमध्येच परमात्म्याचा अनुभव घेतो. ही अवस्था अत्यंत सुखकारक आणि नैसर्गिक असते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे, तो नष्ट झाला की आत्मसुख आपोआप प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी मनातील शंका दूर करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयातील शंका दूर केल्या, तर त्याला तो विषय सोपा वाटतो आणि तो आत्मविश्वासाने परीक्षेत यश मिळवतो.

ज्ञानाच्या प्रकाशाने संशयाचा पूर्ण नाश झाल्यावर साधकाला मिळणाऱ्या आत्मसुखाचे वर्णन येथे केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य समजून घेतल्यावर शोक करणे चुकीचे आहे. अज्ञानी लोक शरीरालाच आत्मा मानतात आणि त्यामुळे मृत्यूच्या कल्पनेने दुःखी होतात. अर्जुन हा ज्ञानी असूनही मोहवश होऊन दुःख करत आहे, म्हणून महाराज त्याला बजावतात की सामान्य अज्ञानी माणसांसारखा तू मनामध्ये खेद करू नकोस. विवेकाने या मोहाचा त्याग कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की परिस्थिती बदलणे हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता, अज्ञानाचा त्याग करून पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेण्याचा विचार करणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अज्ञानामुळे होणारा शोक सोडून देण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.