🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. संन्यासी हा ज्ञानाने कर्माचा त्याग करतो, तर योगी हा फळाची आशा सोडून ईश्वरासाठी कर्म करतो. दोघांनाही मिळणारी शांती आणि आत्मसाक्षात्कार सारखाच असतो. म्हणून बुद्धीने त्यांच्यात भेदभाव करू नकोस, कारण ते तत्त्वतः एकच आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते निस्वार्थ भावनेने केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यासाचा त्याग करून ज्ञान मिळवतो किंवा एखादा विद्यार्थी मनापासून अभ्यास करून ज्ञान मिळवतो, दोघांचेही ध्येय 'ज्ञान' हेच असते. कामाचे स्वरूप बदलले तरी उद्दिष्ट एकच असावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की संन्यास मार्ग आणि कर्मयोग मार्ग हे दोन्ही एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जरी देहाने या जगात वावरत असला आणि लोककल्याणासाठी मोठी कार्ये (लोकपाळ) करत असला, तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, सर्व क्रिया घडवून आणतो, पण पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध गोष्टीला स्पर्श करूनही स्वतः अशुद्ध होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागत असल्यामुळे तो सदैव निर्मळ आणि मुक्त राहतो.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, केवळ सेवा म्हणून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक संस्थेत काम करताना स्वतःच्या नावापेक्षा कामाला महत्त्व देणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म करूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे उदाहरण देऊन वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, पंचमहाभूतांनी बनलेले हे भौतिक शरीर स्वभावतःच नश्वर आहे. काळाच्या ओघात त्याचा नाश होणे निश्चित आहे. परंतु, या शरीरामध्ये वास करणारा जो आत्मा आहे, तो कधीही नष्ट होत नाही. तो अनादी, अनंत आणि मोजता न येण्याजोगा (अप्रमेय) आहे. अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना महाराज सांगतात की, केवळ शरीराच्या नाशाचा विचार करून शोक करणे चुकीचे आहे, कारण आत्मा अमर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची भीती वाटते किंवा आपण एखादी प्रिय वस्तू गमावतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य रूप बदलले तरी मूळ तत्व (आत्मा) कायम असते. उदाहरण: जुने कपडे फाटले तरी आपण बदलतो, तसेच आत्मा शरीर बदलतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी नश्वर शरीर आणि अविनाशी आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत.