🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मोह आणि ममता या केवळ मनाच्या कल्पना आहेत. या भावनांमुळे तू तुझे कर्तव्य विसरत आहेस आणि तुझे मन भ्रमित झाले आहे. हे अर्जुना, तू या भ्रामक विचारांचा आणि कल्पनेचा त्याग कर. क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी आणि सत्याच्या विजयासाठी तू युद्धाला सज्ज हो. मनातील द्वंद्व संपवून कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेतो किंवा घाबरतो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी ती भीती (कल्पना) सोडून अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण, संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून, अर्जुनाला भावनिक गोंधळातून बाहेर पडून योद्धा म्हणून आपले कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सामाजिक महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांच्यावर मोठी जबाबदारी असते. जर ज्ञानी किंवा समर्थ माणसाने आपली कर्तव्ये सोडून दिली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकांमध्ये शिस्त निर्माण करण्यासाठी समर्थांनी स्वतः आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच अज्ञानी लोकांसाठी दीपस्तंभासारखे कार्य करते.

एखाद्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर शाळेत येण्याचे आणि शिस्तीचे पालन केले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि समाजासमोर कोणता आदर्श ठेवावा, याचे विवेचन येथे केले आहे.