←
शनिवार, 02 डिसेंबर 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 221

मग तो कर्मे करी की न करी । परी कर्माचा विटाळु तया न धरी । जैसा सूर्य जळीं न तिंबिजे परी । जळातें प्रकाशी ॥ २२१ ॥

"Then whether he performs actions or not, the stain of action does not touch him; just as the sun is not soaked by water, yet it illuminates the water."

मग Adverb
Mag
त्यानंतर
Then
विटाळु Noun
Vitalu
दोष किंवा अशुद्धी
Stain or impurity
तिंबिजे Verb
Timbije
भिजणे किंवा ओले होणे
To get soaked or wet
प्रकाशी Verb
Prakash
प्रकाशित करतो
Illuminates
धरी Verb
Dhari
स्पर्श करणे किंवा धरणे
To touch or hold
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water

💡 अर्थ

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने कर्मे केली किंवा नाही केली, तरी त्याला कर्माचा कोणताही दोष लागत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, उलट तो पाण्यालाच प्रकाश देतो, त्याप्रमाणे तो पुरुष कर्मात राहूनही अलिप्त असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 27

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् । कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ॥

तैसेचि भीष्म द्रोण प्रमुख । जे सकळही भूपालक । आणि तेही सकळ आप्त लोक । देखिले तेणें ॥

"Similarly, he saw Bhishma, Drona, and all the kings, as well as all his relatives."

भीष्म Noun
Bhishma
पितामह भीष्म
Grandfather Bhishma
द्रोण Noun
Drona
गुरु द्रोणाचार्य
Teacher Drona
प्रमुख Adjective
Pramukh
मुख्य किंवा श्रेष्ठ
Chief or prominent
भूपालक Noun
Bhupalak
पृथ्वीचे पालन करणारे (राजे)
Kings or rulers
आप्त Noun
Aapta
नातेवाईक किंवा जवळचे लोक
Relatives or kinsmen
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे भीष्म आणि द्रोणाचार्य यांच्यासह सर्व राजे आणि आपले सर्व नातेवाईक तिथे उभे असलेले अर्जुनाने पाहिले.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुनाने समोर पाहिले, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसले नाहीत. त्याला त्याचे अत्यंत आदरणीय पितामह भीष्म, धनुर्विद्येचे गुरु द्रोणाचार्य आणि इतर अनेक राजे दिसले जे कोणत्या ना कोणत्या नात्याने त्याचे आप्तस्वकीय होते. आपल्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार या विचाराने अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. ही ओवी मानवी मनातील ओढ आणि कर्तव्यातील संघर्षाची सुरुवात दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला आपल्या जवळच्या व्यक्तींच्या चुकांवर बोट ठेवावे लागते. अशा वेळी भावना बाजूला ठेवून सत्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, जर आपला मित्र चुकीचे वागत असेल, तर त्याला पाठीशी न घालता योग्य मार्ग दाखवणे हेच खरे कर्तव्य आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून आपल्या समोर कोण उभे आहेत हे पाहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 95

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे अधर्म । तें न सांडिजे सुवर्म । आपुलें गा ॥ ९५ ॥

"Therefore, do not abandon your prescribed duty; even if it seems flawed, it is your true path and essence."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or duty
आचरतां Verb
Acharatam
आचरण करताना
While performing
अधर्म Noun
Adharma
दोषयुक्त किंवा अयोग्य
Improper or flawed
सांडिजे Verb
Sandije
त्याग करावा किंवा सोडावे
Should be abandoned
सुवर्म Noun
Suvarma
उत्तम रहस्य किंवा मर्म
Great secret or essence

💡 अर्थ

म्हणून जे आपले विहित कर्तव्य आहे, ते आचरताना जरी काही दोष वाटले, तरी ते सोडू नये. आपले स्वधर्मरूप मर्म कधीही सोडू नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या कर्तव्याचे) महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. जरी ती कर्तव्ये आचरताना कठीण वाटली किंवा त्यात काही त्रुटी दिसल्या, तरी ती सोडून दुसऱ्याच्या कर्तव्याचा स्वीकार करू नये. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे मर्म आहे. परधर्माचे आचरण दिसायला सोपे वाटले तरी ते भयावह असते, म्हणून स्वतःच्या वाट्याला आलेले कर्मच निष्ठेने करावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याला दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे. उदाहरण: एका विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून तो सोडून देणे चुकीचे आहे; कष्ट झाले तरी त्याने आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) पूर्ण केले पाहिजे, कारण तेच त्याच्या प्रकृतीला साजेसे आहे.

📌 संदर्भ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात, मग ते कर्तव्य कितीही कठीण का वाटेना.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा