🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष आपली विहित कर्मे शरीराने आणि इंद्रियांनी करत राहतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. जेव्हा बुद्धी कर्माशी स्वतःला जोडून घेत नाही किंवा कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही, तेव्हा ती कर्मे त्या व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे आरशात दिसणारे प्रतिबिंब आरशाला स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला शिवत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी खूप हुशार आहे' या अहंकारापेक्षा 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केल्यास त्याला यशाचा गर्व किंवा अपयशाचे दुःख होत नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहण्याची युक्ती सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विद्येची देवता सरस्वतीचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी सरस्वती देवीची कृपा होते, तिथे बोलण्यामध्ये विलक्षण चातुर्य प्राप्त होते. साहित्यातील नवरसांचा परिपाक आणि शब्दांचे माधुर्य हे केवळ तिच्या आशीर्वादाचे फळ आहे. लेखणी किंवा वाणीला जे सामर्थ्य मिळते, त्याचे मूळ सरस्वतीच्या चरणांशी आहे. जेव्हा तिचे आशीर्वाद मिळतात, तेव्हा सामान्य शब्दही अमृतासारखे रसाळ वाटू लागतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा इतरांशी बोलतो, तेव्हा आपले शब्द नम्र आणि अर्थपूर्ण असावेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी कोणाला धीर देताना जर आपली वाणी रसाळ आणि प्रेमळ असेल, तर त्याचा समोरच्या व्यक्तीवर सकारात्मक परिणाम होतो. हेच सरस्वतीच्या कृपेचे व्यावहारिक रूप आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या निर्विघ्न पूर्ततेसाठी सरस्वती देवीचे स्तवन करत आहेत.