🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेने संकुचित करू शकते, त्याचप्रमाणे ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञानी आणि स्थिर बुद्धीचा असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे हाच स्थिर बुद्धीचा मुख्य आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या इच्छांवर ताबा मिळवणे खूप महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.