🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, केवळ बुद्धी असून आत्मज्ञान मिळत नाही. त्यासाठी तीन महत्त्वाच्या अटी आहेत: पहिली म्हणजे 'श्रद्धा' - गुरू आणि शास्त्रांच्या शब्दांवर अढळ विश्वास. दुसरी म्हणजे 'तत्परता' - ज्ञान मिळवण्यासाठी लागणारी चिकाटी आणि उत्साह. तिसरी म्हणजे 'इंद्रियसंयम' - विषयांकडे धावणाऱ्या मनाला आणि इंद्रियांना रोखण्याची शक्ती. जेव्हा हे तीन गुण एकत्र येतात, तेव्हाच साधकाला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते आणि त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात त्याला शाश्वत शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी कला किंवा विद्या आत्मसात करायची असेल, तर शिक्षकावर श्रद्धा हवी, रोज सराव करण्याची तत्परता हवी आणि मोबाईलसारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून इंद्रियांना दूर ठेवण्याचा संयम हवा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ हुशार असून चालत नाही, तर अभ्यासावर श्रद्धा आणि शिस्तही लागते.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानप्राप्तीसाठी साधकाकडे कोणते गुण असावेत, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.