🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.