🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकांनी काम (इच्छा) आणि क्रोध (राग) या दोन मोठ्या शत्रूंना आपल्या आयुष्यातून काढून टाकले आहे, तेच खरे योगी आहेत. 'आपणया आपण जिंकले' याचा अर्थ असा की त्यांनी आपल्या चंचल मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे. अशा व्यक्ती जेव्हा आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानामध्ये (आत्मबोधी) कायमच्या स्थिर होतात, तेव्हा त्यांना देह जिवंत असतानाच आणि देह त्यागल्यानंतरही सर्वत्र परब्रह्माचा किंवा मोक्षाचा अनुभव येतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ बाह्य संन्यास नसून अंतर्मनाचा विजय आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला कोणाचा राग येतो किंवा एखादी गोष्ट मिळवण्याचा हव्यास वाटतो, तेव्हा स्वतःला शांत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर चिडून न जाता, आपल्या चुका शोधून मनावर ताबा मिळवणे हाच खरा विजय आहे.

माऊली या ओवीत काम-क्रोधावर विजय मिळवलेल्या आणि आत्मस्वरूपात मग्न असलेल्या महात्म्यांच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, आत्मज्ञानाचा असा मार्ग मी तुला स्पष्ट करून सांगतो ज्याने तुझे अंतःकरण प्रसन्न होईल. अध्यात्मिक प्रगतीसाठी मनाची प्रसन्नता आणि स्थिरता अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा मन विचलित नसते, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही ओवी बुद्धी स्थिर करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यान किंवा चांगल्या विचारांचे वाचन करावे. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या वेळी मन स्थिर ठेवल्यास अभ्यासलेले विषय नीट आठवतात.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) अर्जुनाला मन स्थिर आणि प्रसन्न करण्याचे उपाय सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे हवे' असे संकल्प-विकल्प (कलंक) पूर्णपणे नष्ट होतात. मनाचा जो मूळ स्वभाव आहे—सतत विचार करणे आणि धावणे (मनपण)—तो आत्मस्वरूपात विरघळून जातो. इतकेच नाही तर, ज्या अज्ञानामुळे (अविद्या) आपल्याला हे जग सत्य वाटते, ते अज्ञानही त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात स्वतःचे अस्तित्व गमावून बसते. ही अवस्था म्हणजे केवळ आनंदाचा आणि शांततेचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपले मन शांत होते. उदाहरणार्थ, चित्र काढताना जर चित्रकार चित्रात पूर्णपणे हरवून गेला, तर त्याला स्वतःचे आणि जगाचे भान राहत नाही, हीच एकाग्रता प्रगतीसाठी आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीनंतर मनाची आणि अज्ञानाची जी स्थिती होते, त्याचे वर्णन करत आहेत.