🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'कलांचे अधिष्ठान' म्हणून करतात. ते म्हणतात की, जगातील सर्व ६४ कला आणि विद्यांचे मूळ स्थान गणेशच आहे. 'शब्दब्रह्म' म्हणजे वेद आणि उपनिषदे. या वेदांमधील जे ज्ञान आणि सौंदर्य (भोज) आहे, ते गणेशाच्या कृपेनेच जगासमोर आले आहे. गणेश हा बुद्धीची देवता असल्याने सर्व वैचारिक आणि सृजनात्मक कार्यांचा तो उगम आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

कोणतेही नवीन कौशल्य किंवा कला शिकताना आपण त्या विषयाच्या मुळाशी जावे आणि नम्रता ठेवावी. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा चित्रकला शिकतो, तेव्हा त्याने केवळ तंत्र न शिकता त्या कलेमागील भाव आणि परंपरेचा आदर करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाची वंदना करत आहेत आणि त्याला सर्व कलांचे आणि वेदांचे उगमस्थान मानत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.