🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या बुद्धीवर अज्ञानाचे आवरण असते आणि मनात विविध शंकांचे जाळे असते, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. परंतु, जेव्हा गुरूंच्या मार्गदर्शनाने किंवा साधनेने अज्ञान नाहीसे होते आणि संशयाची सर्व बंधने तुटून पडतात, तेव्हा साधक कोणत्याही अडथळ्याशिवाय सरळ आपल्या आत्मस्वरूपात विलीन होतो. हे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संशयाचा त्याग करणे हाच मुख्य मार्ग आहे.

जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठताना मनात शंका न ठेवता पूर्ण विश्वासाने पाऊल उचलले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या नवीन व्यवसायात किंवा अभ्यासात 'मला हे जमेल का?' असा संशय न धरता पूर्ण निष्ठेने काम केल्यास यश निश्चित मिळते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या तलवारीने संशयाचा नाश करण्याच्या महत्त्वावर भर देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देहाभिमान सोडलेल्या पुरुषाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उंच कड्यावरून खाली झोकून देतो, तेव्हा तो 'मी पडलो' या देहभावाच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञानामुळे 'मी म्हणजे हे शरीर' हा भ्रम (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागला आहे, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सुख-दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होतो. हा देहाभिमानच सर्व दुःखाचे मूळ आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत यश मिळाल्यावर 'मी खूप हुशार आहे' असे म्हणण्याऐवजी 'माझ्या मेहनतीला सर्वांचे सहकार्य लाभले' अशी नम्रता बाळगणे म्हणजे देहाभिमान कमी करणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाची नश्वरता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज देहाभिमान त्यागलेल्या व्यक्तीची अवस्था कशी असते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, खरे योगी आपली सर्व कर्मे केवळ 'आत्मशुद्धी' या एकाच उद्देशाने करतात. त्यांच्या मनात कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही अभिलाषा किंवा वासना नसते. ज्याप्रमाणे एखादा आरसा स्वच्छ केल्यावर त्यात आपले रूप स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून कर्म करतो, तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. हे योगी आपली इंद्रिये, बुद्धी आणि शरीर यांना कर्मात गुंतवतात, पण त्यांचे मन मात्र फळाच्या अपेक्षेपासून मुक्त असते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना, 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे होय.

योगी पुरुष आत्मशुद्धीसाठी कशा प्रकारे निष्काम कर्मे करतात, याचे वर्णन येथे केले आहे.