🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मुख्य कारण अज्ञान आहे. जोपर्यंत मनुष्याला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते आणि हा संशय अधिक बलवान होत जातो. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे. ज्याप्रमाणे अंधार केवळ प्रकाशानेच नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या प्रखर तेजाने हा संशय समूळ नष्ट करणे आवश्यक आहे. ज्ञानाचा दिवा पाजळला की संशयाचा अंधकार क्षणात नाहीसा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हृदयातील संशय ज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगतात, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.