←
रविवार, 09 जुलै 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 385

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥

जयाचिया अंतःकरणीं । विषयांची नाही आठवणी । तोचि जाणावा जगीं या । स्थितप्रज्ञु ॥

"In whose heart there is no memory of sense-objects, know him alone to be a Sthitaprajna in this world."

जयाचिया Pronoun
Jayachiya
ज्याच्या
Whose
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात
In the heart or mind
विषयांची Noun
Vishayanchi
इंद्रियभोगांची
Of sense objects
आठवणी Noun
Aathvani
स्मरण
Memory or remembrance
जाणावा Verb
Janava
ओळखावा
Should be known
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One with steady wisdom

💡 अर्थ

जिसके हृदय में विषयों की याद भी शेष नहीं रहती, उसे ही इस संसार में सच्चा स्थितप्रज्ञ समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे अत्यंत सूक्ष्म लक्षण सांगत आहेत. केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संयम नव्हे. खरा संयम तोच, जिथे मनाच्या कोपऱ्यातही विषयांची ओढ किंवा त्यांचे स्मरण उरत नाही. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध होते आणि वासनांचा लवलेशही उरत नाही, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजे केवळ कृतीतून नव्हे, तर विचारांतूनही मुक्त होणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखादी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करत असू, तर ती गोष्ट समोर नसतानाही तिचे विचार मनात न येणे, हीच आपली खरी प्रगती आहे. उदाहरणार्थ, उपवास करताना अन्नाचे सारखे विचार मनात येणे म्हणजे मनाचा ताबा नसणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या पूर्ण शुद्धतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 112

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म तंव अकर्म । आणि अकर्मींही कर्म । हें जाणे तोचि परम । पुरुषु गा ॥

"Where there is action, there is inaction; and in inaction, there is action. He who knows this is the supreme man."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action
अकर्म Noun
Akarma
निष्क्रियता किंवा कर्माचा अभाव
Inaction
जाणे Verb
Jane
ओळखतो किंवा समजतो
Knows
परम Adjective
Param
श्रेष्ठ किंवा सर्वोच्च
Supreme
पुरुषु Noun
Purushu
मनुष्य किंवा व्यक्ती
Person

💡 अर्थ

जो कर्म में अकर्म देखता है और अकर्म में कर्म देखता है, वही मनुष्यों में श्रेष्ठ है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 18

तरी हे साचोकारें । जे शरीरें नाशवंतें निर्धारें । आणि अविनाशी तें अक्षरें । आत्मतत्त्व ॥ १८ ॥

"Truly, these bodies are known to be perishable, but the soul is eternal and indestructible."

साचोकारें Adverb
sāchokāreṃ
नक्कीच किंवा खरोखर
truly or certainly
नाशवंतें Adjective
nāśavaṃteṃ
नष्ट होणारे
perishable
निर्धारें Adverb
nirdhāreṃ
निश्चयाने किंवा खात्रीने
with certainty
अविनाशी Adjective
avināśī
कधीही नष्ट न होणारे
indestructible
अक्षरें Adjective
akṣareṃ
ज्याचा क्षय होत नाही असे
imperishable
आत्मतत्त्व Noun
ātmatattva
आत्म्याचे स्वरूप
the principle of soul

💡 अर्थ

यह शरीर निश्चित रूप से नाशवान है, लेकिन इसके भीतर की आत्मा अविनाशी और शाश्वत है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी देह हा पंचमहाभूतांपासून बनलेला असून तो काळाच्या ओघात नष्ट होणारा आहे. परंतु, या देहाच्या आत जे आत्मतत्त्व आहे, ते कधीही नष्ट होत नाही. ते 'अक्षर' म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही असे शाश्वत आहे. शरीराचा अंत झाला तरी आत्म्याचा अंत होत नाही, हेच अंतिम सत्य आहे असे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला पटवून देतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आजारपण किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले खरे अस्तित्व (आत्मा) कायम आहे. उदाहरणार्थ, जुने कपडे बदलून नवीन घालण्यासारखेच हे शरीर बदलणे आहे, असे मानल्यास दुःख कमी होते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला शरीर आणि आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा