🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, एखादा साधक जेव्हा आपली सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करतो आणि फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. कमळाचे पान पाण्यातच जन्माला येते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाणी त्याला स्पर्श करू शकत नाही; तसेच संसारात राहूनही जो कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो, तोच खरा मुक्त पुरुष होय. हे कर्माचे अलिप्तपण आत्मज्ञानामुळे प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, केवळ 'उत्तम समजून घेणे' यावर लक्ष द्यावे. 'मला किती मार्क मिळतील' या चिंतेत न पडता काम केल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक शांती मिळते.

संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे ज्ञान आणि शक्ती आहे, त्यांच्या आचरणाकडे संपूर्ण समाजाचे लक्ष असते. अशा व्यक्तींनी केलेले कोणतेही कार्य हे लोकांसाठी एक नियम किंवा आदर्श बनून जाते. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी होतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थ व्यक्तींनी आपले कर्तव्य चोख बजावणे आवश्यक आहे.

एखाद्या कुटुंबात जर वडीलधारी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागत असतील, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. नेत्याने नेहमी स्वतः कृती करून आदर्श घालून दिला पाहिजे.

ज्ञानी पुरुषाने आपले कर्तव्य का पार पाडले पाहिजे आणि त्याचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.