🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्यकिरणांच्या अभावी मृगजळ भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाशिवाय किंवा द्वैत प्रपंचाच्या पलीकडे गेल्यावर हे भौतिक सुख फोल ठरते. इंद्रियजन्य सुखे ही आभासी आहेत. जोपर्यंत अज्ञान आहे, तोपर्यंतच ही सुखे खरी वाटतात. जेव्हा ज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा हे जग आणि त्यातील सुख-दुःख दोन्ही मिथ्या ठरतात.

आपल्याला वाटणारे बाह्य सुख हे तात्पुरते असते. उदाहरणार्थ, नवीन खेळणी मिळाल्यावर होणारा आनंद हा त्या खेळण्यात नसून आपल्या मनात असतो. हे समजल्यास आपण बाह्य गोष्टींवर सुखासाठी अवलंबून राहणार नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मृगजळाच्या दृष्टान्तातून ऐहिक सुखाच्या आभासी स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे जन्मांध व्यक्तीला प्रकाशाचे अस्तित्व किंवा दिव्याची ज्योत दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मनुष्याच्या अंतःकरणात अज्ञानाचा अंधकार भरलेला असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश कधीच जाणवत नाही. अज्ञान हे बुद्धीला ग्रासून टाकते, ज्यामुळे मनुष्याला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही. हे अज्ञानच माणसाला सत्यापासून दूर ठेवते.

जर आपण नवीन गोष्टी शिकायला तयार नसू (अज्ञान), तर आपल्याला प्रगतीची संधी (प्रकाश) दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विषयाची भीती मनात धरून बसलो तर तो विषय कधीच सोपा वाटणार नाही.

अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी कशी धूसर होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज अंधळ्याचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.