←
मंगळवार, 30 मे 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 384

म्हणोनि तूं आतां । झकविजे गा पांडुसुता । या कर्माचिया माथां । पाय देईं ॥ ३८४ ॥

"Therefore, O son of Pandu, be vigilant now and place your foot upon the head of this karma."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
झकविजे Verb
Jhakavijē
सावध होणे / फसवणूक टाळणे
Be alert / avoid being deceived
पांडुसुता Noun
Pāṇḍusutā
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
कर्माचिया Noun
Karmāciyā
कर्माच्या
Of action / of karma
माथां Noun
Māthāṃ
डोक्यावर
On the head
पाय देईं Verb
Pāya dē'īṃ
पाय ठेव / विजय मिळव
Step on / conquer

💡 अर्थ

म्हणून हे अर्जुना, तू आता सावध हो आणि या कर्माच्या डोक्यावर पाय देऊन त्याला जिंकून घे (म्हणजेच कर्माच्या बंधनातून मुक्त हो).

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माचा त्याग करणे नव्हे, तर कर्माच्या फळाची आशा आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून देणे होय. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बांधू शकत नाही. अशा प्रकारे कर्मावर विजय मिळवून माणूस संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न पडता, ते काम पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करावा, जेणेकरून अभ्यासाचा ताण न येता आनंद मिळेल.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी निष्काम कर्म करण्याचा जो उपदेश देत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 29

तरी उचित हें न विचारितां । काय रडसी काय निष्ठुरता । हें न कळे तुज चित्ता । काय जाहलें ॥ २९ ॥

"Thus, without considering what is proper, why do you cry? What is this hardness/delusion? I do not understand what has happened to your mind."

उचित Adjective
uchita
योग्य/उचित
proper/right
विचारितां Verb
vicharita
विचार करणे
considering/thinking
रडसी Verb
radasi
रडतोस
crying
निष्ठुरता Noun
nishthurata
कठोरपणा/मोह
hardness/delusion
चित्ता Noun
chitta
मन/अंतःकरण
mind/consciousness
कळे Verb
kale
समजणे
understand
जाहलें Verb
jahale
झाले
happened
तुज Pronoun
tuja
तुला
to you

💡 अर्थ

अरे अर्जुना, काय योग्य आहे याचा विचार न करता तू का रडत आहेस? तुझ्या मनात ही कसली निष्ठुरता किंवा मोह आला आहे? तुला नक्की काय झाले आहे हेच समजत नाहीये.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

📌 संदर्भ

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 141

तया अर्जुना ते बुद्धी । सर्वथा एकचि विधी । जैसा गंगेचा ओघ उदधी । मिळोनि जाय ॥

"O Arjuna, that intellect is entirely one-pointed, just as the flow of the Ganges goes and meets the ocean."

तया Pronoun
Taya
त्याला (साधकाला)
To him (the seeker)
बुद्धी Noun
Buddhi
विचारशक्ती / मती
Intellect
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे / सर्व प्रकारे
Completely / In every way
ओघ Noun
Ogha
प्रवाह
Flow / Stream
उदधी Noun
Udadhi
समुद्र
Ocean

💡 अर्थ

हे अर्जुना, ज्याची बुद्धी स्थिर असते, तिचे ध्येय एकच असते. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह सरळ समुद्राला जाऊन मिळतो, त्याप्रमाणे अशा माणसाचा विचार फक्त ध्येयाकडेच असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'व्यवसायात्मिका बुद्धी'चे (निश्चयात्मक बुद्धीचे) महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाचा निश्चय पक्का असतो, त्याची बुद्धी अनेक दिशांना भरकटत नाही. ज्याप्रमाणे गंगा नदीचा प्रवाह वाटेत न थांबता किंवा इतरत्र न जाता थेट समुद्राला जाऊन मिळतो, तशीच या साधकाची बुद्धी केवळ आत्मस्वरूपाचा किंवा आपल्या अंतिम ध्येयाचा विचार करते. यात एकाग्रता आणि दृढनिश्चयाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचे नियोजन केल्यावर इतर प्रलोभनांना बळी न पडता गंगेच्या प्रवाहासारखे केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थिर बुद्धी असलेल्या साधकाच्या एकाग्रतेचे वर्णन गंगेच्या प्रवाहाचे उदाहरण देऊन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा