🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी शास्त्राने सांगितलेल्या आणि आपल्या प्रकृतीला साजेसा अशा कर्तव्याचेच आचरण करावे. यासाठी त्यांनी एका प्रवाशाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखादा प्रवासी सर्वांनी मान्य केलेल्या सुरक्षित राजमार्गावरून चालला, तर त्याला प्रवासात कष्ट होत नाहीत आणि तो चुकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य आपले विहित कर्म प्रामाणिकपणे करतो, तो संसाराच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला आत्मिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला 'विद्यार्थी धर्म' म्हणजेच प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे पाळले पाहिजे. जर त्यांनी अभ्यासाचा हा 'राजमार्ग' निवडला, तर त्यांना परीक्षेच्या वेळी भीती वाटणार नाही आणि यश सहज मिळेल.

कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व लक्षात घेता शोक करणे व्यर्थ आहे. अर्जुन मोहवश होऊन आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ झाला होता. महाराज म्हणतात की, विवेकाचा आधार न घेता केवळ भावनेच्या भरात दुःख करणे हे एका ज्ञानी योद्ध्याला शोभत नाही. सत्याचा विचार न करता केलेले दुःख हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, म्हणून अर्जुनाने हा शोक सोडून दिला पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा रडत न बसता शांतपणे परिस्थितीचा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडण्यापेक्षा, आपल्या अभ्यासात कुठे कमतरता राहिली याचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे हाच खरा विवेक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की आत्म्याच्या अमरत्वाचा विचार करता, देहासाठी शोक करणे अयोग्य आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.