←
बुधवार, 26 एप्रिल 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 370

जैसा समुद्रु भरला तरी न सांडे । कीं उन्हाळियानें न सुके । तैसा लाभें न वाढे । हानि न विटे ॥

"As the ocean does not overflow when full, nor does it dry up in the summer heat; so also, he (the wise one) does not increase with gain, nor does he wither with loss."

समुद्रु Noun
samudru
सागर/समुद्र
Ocean
सांडे Verb
sande
मर्यादा ओलांडणे/सांडणे
Overflows
उन्हाळियानें Noun
unhāliyāne
उन्हाळ्यामुळे
By summer heat
सुके Verb
suke
आटणे/सुकणे
Dries up
लाभें Noun
lābheṃ
फायद्याने/प्राप्तीने
By gain
विटे Verb
vite
कंटाळणे किंवा कमी होणे
Wither or decrease

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पाण्याने पूर्ण भरला तरी आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि उन्हाळ्यात पाणी आटले तरी तो कोरडा पडत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष लाभाने हुरळून जात नाही आणि हानीने दुःखी होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) स्थितीचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. नद्यांचे कितीही पाणी समुद्रात आले तरी समुद्र आपली सीमा सोडून बाहेर येत नाही, तसेच उन्हाळ्यात बाष्पीभवन झाले तरी तो आटत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष भौतिक सुख किंवा संपत्ती मिळाल्यावर (लाभ) गर्वाने फुगत नाही आणि काही गमावल्यावर (हानी) त्याला खेद वाटत नाही. त्याचे चित्त लाभालाभाच्या पलीकडे गेलेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात यश आणि अपयश या दोन्ही गोष्टींकडे समान दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, व्यवसायात मोठा नफा झाला तर अहंकार बाळगू नये आणि नुकसान झाले तर निराश न होता आपले मानसिक संतुलन राखले पाहिजे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन समत्व बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 90

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या बुद्धीसी समान दुजें नाहीं । जेथ स्थिर जालिया कांहीं । उणें न दिसे ॥ ९० ॥

Mhanoni Arjuna tu pahi | Ya buddhisi saman duje nahi | Jeth sthir jaliya kahi | Une na dise || 90 ||

"Therefore, O Arjuna, see for yourself; there is nothing equal to this wisdom. Once established in it, nothing appears lacking."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
बुद्धीसी Noun
Buddhisi
बुद्धीला
To the intellect
समान Adjective
Saman
सारखे
Equal
दुजें Adjective
Duje
दुसरे
Other/Second
स्थिर Adjective
Sthir
अढळ/शांत
Stable/Steady
जालिया Verb
Jaliya
झाल्यावर
Having become
उणें Noun
Une
कमतरता
Deficiency/Lacking

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू लक्षात घे की या स्थिर बुद्धीसारखे श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की जीवनात कोणतीही कमतरता उरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 20

तंव तो अर्जुनु धनुर्धरु । जो कारुण्याचा सागरु । आणि सकळ गुणांचा आगरु । पांडुकुमरु ॥ २० ॥

"Then that archer Arjuna, who is the ocean of compassion and the storehouse of all virtues, the son of Pandu."

अर्जुनु Noun
Arjunu
अर्जुन
Arjuna
धनुर्धरु Noun
Dhanurdharu
धनुष्य धारण करणारा
Archer
कारुण्याचा Noun
Karunyacha
दयेचा
Of compassion
सागरु Noun
Sagaru
समुद्र
Ocean
आगरु Noun
Agaru
खाण किंवा साठा
Repository or Storehouse
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All
पांडुकुमरु Noun
Pandukumru
पांडूचा मुलगा
Son of Pandu

💡 अर्थ

त्यावेळी तो धनुर्धारी अर्जुन, जो दयेचा सागर आणि सर्व गुणांची खाण आहे असा पांडुपुत्र तिथे होता.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुन केवळ एक महान योद्धा (धनुर्धर) नव्हता, तर तो अत्यंत दयाळू आणि सद्गुणी होता. 'कारुण्याचा सागर' आणि 'गुणांचा आगर' ही विशेषणे अर्जुनाच्या अंतःकरणाची विशालता आणि त्याच्यातील नैतिक मूल्यांची खोली दर्शवतात. युद्धाच्या प्रसंगीही त्याच्या मनात दयेचा भाव जागृत होणे हे त्याच्या उच्च आध्यात्मिक स्थितीचे लक्षण आहे. तो केवळ शस्त्राने बलवान नव्हता, तर गुणांनीही समृद्ध होता.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्याकडे कितीही कौशल्य किंवा शक्ती असली तरी, मनात दया आणि चांगले गुण असणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात हुशार असूनही दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती ठेवणे म्हणजे 'गुणांचा आगर' होणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनाच्या व्यक्तिमत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा