←
शुक्रवार, 14 एप्रिल 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 258

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कासवाचां अवयवीं । आपणयां आपणचि सामावीं । तैसीं इंद्रियें आपैतीं होवीं । जयाचीं गा ॥ २५८ ॥

"As the tortoise pulls in its limbs from all sides, so does he who withdraws his senses from the objects of sense; his wisdom is established."

कासवाचां Noun
Kāsavāchāṃ
कासवाचे
Of a tortoise
अवयवीं Noun
Avayavīṃ
अवयव (हात-पाय इ.)
Limbs or body parts
सामावीं Verb
Sāmāvīṃ
आत ओढून घेणे किंवा सामावून घेणे
To withdraw or contract
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आपैतीं Adjective
Āpaitīṃ
स्वतःहून किंवा स्वाधीन
Naturally or under control
जयाचीं Pronoun
Jayāchīṃ
ज्याची
Whose

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून स्वतःहून मागे फिरतात, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा इच्छेनुसार आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कठीण कवचाखाली ओढून घेते, तेव्हा ते सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपली ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत आणि ती त्याच्या पूर्ण नियंत्रणात आहेत, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही आत्मज्ञानाची आणि मानसिक शांततेची पहिली पायरी आहे, असे माउली येथे स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा अभ्यासाकडे वळवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून मनावर ताबा मिळवणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्यात इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व कासवाच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 31

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥

जेणें चित्तशुद्धी होय । जेणें अविद्या मूळची जाय । तें ज्ञानचि होय । येणें योगें ॥

"Through which the purification of the mind occurs, and through which ignorance is destroyed at its root, that indeed is knowledge through this yoga."

चित्तशुद्धी Noun
Chittashuddhi
मनाची शुद्धता
Purification of the mind
अविद्या Noun
Avidya
अज्ञान
Ignorance
मूळची Adverb
Moolchi
मुळापासून
From the root
जाय Verb
Jaay
नष्ट होते
Is destroyed
ज्ञानचि Noun
Jnanachi
ज्ञानच
Knowledge itself
योगें Noun
Yogen
योगामुळे
Through Yoga

💡 अर्थ

ज्या योगामुळे मनाची शुद्धी होते आणि अज्ञानाचा मुळापासून नाश होतो, त्यालाच या योगाद्वारे प्राप्त झालेले खरे ज्ञान असे म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, खऱ्या ज्ञानाची कसोटी ही चित्तशुद्धी आहे. ज्या साधनेमुळे साधकाच्या अंत:करणातील दोष दूर होतात आणि 'मी देह आहे' हे मूळ अज्ञान (अविद्या) नष्ट होते, तेच खरे ज्ञान होय. हा योग केवळ बाह्य कर्म नसून ती एक आंतरिक शुद्धीची प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे साधक ब्रह्माशी एकरूप होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना जर आपण ते फळाची अपेक्षा न ठेवता केले, तर आपले मन शांत आणि शुद्ध होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर मिळणारे समाधान हीच चित्तशुद्धीची सुरुवात आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानयोगाच्या अभ्यासाने प्राप्त होणाऱ्या चित्तशुद्धीचे आणि अज्ञाननाशाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 164

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥

म्हणौनि विषयांचां ठायीं । सर्वथा आसक्ति न कीजे कांहीं । जेथूनि हा अनर्थु पाही । प्रगटे गा ॥ १६४ ॥

"Therefore, do not harbor any attachment towards sense objects; for behold, it is from this attachment that all calamities arise."

विषयांचां Noun
Vishayancha
इंद्रियांच्या भोगांच्या
of sense objects
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे किंवा कोणत्याही प्रकारे
in every way
आसक्ति Noun
Aasakti
ओढ किंवा जवळीक
attachment
अनर्थु Noun
Anarthu
संकट किंवा अनिष्ट गोष्ट
calamity or evil
प्रगटे Verb
Pragate
निर्माण होतो किंवा दिसतो
manifests or arises

💡 अर्थ

म्हणून विषयांच्या ठिकाणी कधीही आसक्ती (ओढ) ठेवू नये, कारण त्यातूनच सर्व संकटे आणि अनर्थ निर्माण होतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा