🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही, तर कर्मच करावे लागते. पण ते कर्म 'फळाची अपेक्षा न ठेवता' केले पाहिजे. जसा एखादा माणूस नदी पार करण्यासाठी नावेचा वापर करतो आणि पलीकडे गेल्यावर ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच संसारातून किंवा मायेतून मुक्त होण्यासाठी विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. एकदा का आत्मज्ञान प्राप्त झाले की, कर्माचा अहंकार आणि कर्माचे फळ या दोन्ही गोष्टी आपोआप गळून पडतात. कर्मानेच कर्माचा नाश करण्याची ही कला म्हणजे निष्काम कर्मयोग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्याऐवजी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास परीक्षेचा ताण (कर्मबंध) राहत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्माचा त्याग न करता, कर्मात राहूनच कर्मापासून मुक्त कसे होता येते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जिवन्मुक्ताची' स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या मनुष्याला बाह्य विषयांमध्ये सुख शोधण्याची गरज उरत नाही आणि ज्याने आपल्या अंतरात्म्यातच शाश्वत आनंदाचा अनुभव घेतला आहे, तो पुरुष धन्य आहे. आत्मज्ञानामुळे ज्याचे मन शांत आणि तृप्त झाले आहे, तो देहधारी असूनही ईश्वराशी (परब्रह्माशी) एकरूप झालेला असतो. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही, तो जिवंतपणीच मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य वस्तूंच्या (उदा. नवीन खेळणी किंवा कपडे) मोहात न पडता आपल्या अभ्यासात आणि चांगल्या कामात समाधान मानतो, तेव्हा आपण या ओवीचा अर्थ जगत असतो. उदाहरण: परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास केल्यावर मिळणारे समाधान हे अंतरीचे सुख आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानी आणि अंतर्बाह्य सुखी झालेल्या पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करत आहेत.