🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर एखाद्या समर्थ व्यक्तीने योग्य आणि नीतिमान आचरण केले, तर समाज आपोआपच त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, जबाबदार व्यक्तींनी आपले कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि सावधगिरीने केले पाहिजे, कारण त्यांच्या वागण्यावरच संपूर्ण समाजाची नैतिक दिशा अवलंबून असते. हे 'लोकसंग्रहाचे' तत्व आहे.

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून चांगले नागरिक बनतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नेत्याने सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता पाळली, तर त्याचे अनुयायीही त्याचेच अनुकरण करतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषाने आपली कर्तव्ये योग्य प्रकारे का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा श्रेष्ठ व्यक्ती असतात, त्यांच्या वागण्याचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर एखादा नेता किंवा थोर पुरुष सदाचाराने वागला, तर समाजही त्याचेच अनुकरण करतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण ते समाजासाठी एक आदर्श (प्रमाण) ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे मराठी निरूपण आहे.

जर घरातील वडीलधारी माणसे शिस्तीने वागली, तर मुले आपोआपच शिस्त शिकतात. उदाहरण: पालकांनी कचरा कुंडीतच टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि धर्माचा निर्णय होतो. 'विचित्र' या शब्दाचा अर्थ येथे 'विविध प्रकारची' किंवा 'विलक्षण' असा आहे, कारण एका बाजूला अधर्माचे सैन्य (कौरव) आणि दुसऱ्या बाजूला धर्माचे सैन्य (पांडव) उभे आहे. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीची पार्श्वभूमी आणि त्या जागेचे पावित्र्य दर्शवते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा कुरुक्षेत्रासारखी परिस्थिती निर्माण होते, जिथे आपल्याला दोन भिन्न विचारांमध्ये निवड करावी लागते. अशा वेळी आपण धर्माच्या (सत्याच्या) बाजूने उभे राहणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कॉपी करण्याचा मोह टाळून प्रामाणिकपणे पेपर लिहिणे हे आपले 'धर्मक्षेत्र' आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील परिस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे की तिथे कशा प्रकारे दोन्ही सैन्यं जमा झाली आहेत.