🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा आनंद मिळत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य विषयांकडे धाव घेतो. पण जेव्हा साधकाला अंतरातील आत्मसुखाची गोडी लागते आणि तो त्यात पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा त्याला बाह्य विषयांचे आकर्षण उरत नाही. विषयांचा उपभोग हा विषासारखा आहे. एकदा का आत्मसुखाचे अमृत मिळाले की, इंद्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे अस्तित्व यांचा सहज विसर पडतो. ही स्थिती बळजबरीने इंद्रिये रोखून येत नाही, तर आंतरिक समाधानाने आपोआप प्राप्त होते.

जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयात किंवा कामात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोष्टींचा विसर पडतो. उदाहरणार्थ, अभ्यासात रमलेल्या विद्यार्थ्याला खेळाचा मोह होत नाही.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, आत्मसुखाची प्राप्ती झाल्यावर इंद्रियांची ओढ कशी संपते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.