🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'काम' (वासना) कशा प्रकारे आपल्या ज्ञानावर आवरण घालते हे तीन उदाहरणांतून स्पष्ट करतात. १. धूर आणि अग्नी: धूर अग्नीपासूनच निर्माण होतो पण तोच अग्नीला दिसू देत नाही. २. आरसा आणि धूळ: आरसा स्वच्छ असतो पण त्यावर धूळ साचली की प्रतिबिंब दिसत नाही. ३. गर्भ आणि जरायू: बाळ गर्भाशयात सुरक्षित असते पण ते वारेने (पिशवीने) वेढलेले असते. याप्रमाणे, मनुष्याकडे ज्ञान असूनही काम-वासनेच्या प्रभावामुळे त्याला सत्याचे दर्शन होत नाही. हे विकार आपल्या बुद्धीला भ्रमिष्ट करतात आणि आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप लोभ सुटतो, तेव्हा आपल्याला योग्य-अयोग्य समजत नाही. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात आपण चुकीचे शब्द बोलतो कारण रागाने आपल्या विवेकावर (ज्ञानावर) पडदा टाकलेला असतो. अशा वेळी शांत राहून तो 'धूर' किंवा 'धूळ' दूर करण्याचा प्रयत्न करावा.

काम-वासना कशा प्रकारे मनुष्याच्या शुद्ध ज्ञानाला झाकून टाकते, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध उदाहरणांद्वारे समजावून सांगत आहेत.