🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाच्या किंवा समाधीच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक ध्यानाच्या अशा शिखरावर पोहोचतो जिथे त्याच्या मनात कोणतेही नवीन संकल्प किंवा इच्छा निर्माण होत नाहीत (संकल्पु न रिघे घरा), आणि जिथे बुद्धीचे तर्क-वितर्कही थांबतात (न पाविजे विचारा), तेव्हा त्याला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या परमानंदाचा अनुभव येतो. हा आनंद बाह्य विषयांवर अवलंबून नसून तो स्वतःच्या स्वरूपाचा (निजसुखाचा) असतो. हा गाभारा म्हणजे आत्मसाक्षात्काराची ती स्थिती जिथे केवळ शांती आणि अखंड आनंद उरतो.

दैनंदिन जीवनात खूप तणाव असताना, काही वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास मनातील विचारांची गर्दी कमी होते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या कामाच्या वेळी भीती वाटल्यास, डोळे मिटून मन शांत केल्यावर आपल्याला आतून एक प्रकारचा आत्मविश्वास आणि शांतता मिळते, तोच या सुखाचा छोटा अंश होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मनाच्या पूर्ण स्थिरतेनंतर प्राप्त होणाऱ्या आत्मसुखाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे (किं कर्म किमकर्मेति...) मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कोणते कार्य करावे (कर्म) आणि कोणते करू नये किंवा कर्माचा त्याग म्हणजे काय (अकर्म), यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी मोठे विद्वान आणि ज्ञानी पुरुषही या बाबतीत संभ्रमात पडतात. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तर्काच्या आधारे कर्माची गती समजणे अशक्य आहे, कारण कर्माचे स्वरूप अत्यंत गहन आहे.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला 'काय करावे' आणि 'काय टाळावे' असा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करणे हे कर्म वाटते, पण ती मदत जर त्याला आळशी बनवत असेल तर ते अकर्म ठरू शकते. अशा वेळी केवळ स्वतःच्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी लोकांचे मार्गदर्शन घेणे आवश्यक असते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या शिकवणीनुसार कर्म आणि अकर्म यांचे खरे स्वरूप समजून घेण्यातील क्लिष्टता ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.