🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन संभ्रमात आहे. चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी ज्ञान आणि कर्म या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटते की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन परस्परविरोधी मार्ग आहेत. म्हणून तो श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, या दोन मार्गांपैकी कोणता मार्ग अधिक श्रेयस्कर आणि आचरणास सोपा आहे, हे स्पष्ट करावे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व अतिशय सुंदररीत्या मांडतात, जिथे साधकाला दोन श्रेष्ठ मार्गांपैकी एकाची निवड करणे कठीण जाते.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा गोंधळून न जाता तज्ज्ञांचा किंवा मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या दोन पद्धतींपैकी कोणती अधिक प्रभावी आहे हे शिक्षकांना विचारणे.

अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल शंका निर्माण झाली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील एका अत्यंत गहन तत्त्वाचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि केवळ शरीर शांत असूनही मनात कर्माचे विचार असणे (अकर्मात कर्म) ओळखतो, त्यालाच कर्माचे खरे मर्म समजले आहे. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे जिथे मनुष्य फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची हाव न धरता केलेली मदत हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.