🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, क्षत्रियासाठी स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वोच्च कर्तव्य आहे. या युद्धात तुझा पराभव झाला आणि तुला वीरमरण आले, तर तुला स्वर्गाची प्राप्ती होईल. याउलट, जर तू विजयी झालास, तर तुला या पृथ्वीवर विनाअडथळा राज्य करण्याचा अधिकार मिळेल. दोन्ही परिस्थितीत तुझा फायदाच आहे. त्यामुळे मनात कोणताही संभ्रम न ठेवता, फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने तू युद्धासाठी सज्ज होणे आवश्यक आहे. हे अर्जुना, तू आता विलंब न करता धनुष्य हाती घे आणि युद्धासाठी उभा राहा.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला सुरुवात करतो, तेव्हा अपयशाच्या भीतीने डगमगून न जाता 'प्रयत्न केल्यास यश मिळेल आणि अपयश आले तरी अनुभव मिळेल' या वृत्तीने कामाला लागावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाचा विचार न करता, ज्ञानासाठी आणि कर्तव्यासाठी पूर्ण ताकदीने अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना जय आणि पराजय या दोन्ही स्थितींमधील सकारात्मक बाजू समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, त्याने रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभे करावे. अर्जुनाला हे पाहायचे आहे की दुर्योधनाच्या बाजूने कोणते योद्धे लढायला आले आहेत. हे योद्धे केवळ सामान्य सैनिक नसून युद्धकलेत अत्यंत प्रवीण (अतिप्रवीण) आणि युद्धासाठी पूर्णपणे सज्ज (सन्नद्ध) आहेत. अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धाप्रति असलेल्या गांभीर्याला आणि शत्रूच्या शक्तीचे अचूक आकलन करण्याच्या इच्छेला दर्शवते. कोणत्याही संघर्षापूर्वी प्रतिस्पर्ध्याची क्षमता जाणून घेणे हा एक महत्त्वाचा रणनीतीचा भाग आहे.

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोर असलेली आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट पारख करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या परीक्षेला बसण्यापूर्वी मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहून परीक्षेच्या काठिण्य पातळीचा अंदाज घेणे.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी, अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे आणि त्यांच्या तयारीचे निरीक्षण करू शकेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.