🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू नाही. अज्ञान हे ज्ञानाने दूर करता येते, परंतु संशय हा बुद्धीला ग्रासणारा असा रोग आहे जो माणसाला अधोगतीकडे नेतो. संशयामुळे माणसाचा आत्मविश्वास नष्ट होतो आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. महाराजांनी संशयाला 'विनाशाची विवसी' (विनाशाचे जाळे) म्हटले आहे, कारण एकदा का माणूस संशयाच्या जाळ्यात अडकला की त्याचा सर्वनाश निश्चित असतो. हा संशय केवळ आध्यात्मिक मार्गातच नव्हे, तर ऐहिक जीवनातही प्रगती रोखणारा ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने वर्षभर अभ्यास केला पण परीक्षेच्या वेळी 'मला आठवेल की नाही' असा संशय घेतला, तर तो गोंधळून जाऊन चुका करतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वास बाळगणे आवश्यक आहे.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज साधकाला संशयाबद्दल सावध करतात, जो आध्यात्मिक आणि ऐहिक प्रगतीत सर्वात मोठा अडथळा ठरतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.