🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. प्रकृतीचे गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत क्रियाशील ठेवतात. अगदी झोपेतही श्वासोच्छवास सुरू असतो, जे एक कर्मच आहे. त्यामुळे कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते निष्काम भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा बाह्य त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्या टाळू शकत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करण्यापेक्षा तो आपले कर्तव्य समजून आनंदाने केला पाहिजे, कारण कर्म टाळणे शक्य नसते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कोणत्याही सजीव प्राण्यासाठी कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो कमी होत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहावे. उदाहरणार्थ, नोकरीत बढती मिळाली म्हणून खूप हुरळून न जाता किंवा नुकसान झाले म्हणून खचून न जाता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिती समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे निरूपण करतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे मार्मिक वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा त्याला समोर शत्रू म्हणून नाही तर आपलेच 'गोत्रज' (नातेवाईक) दिसतात. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य आणि इतर सर्व आप्तस्वकीय पाहून अर्जुनाचे मन गोंधळून जाते. युद्धाच्या भीषण वास्तवापेक्षा त्याला नात्यांमधील ओढ जास्त जाणवू लागते. हा विस्मय केवळ आश्चर्याचा नसून तो एका मोठ्या मानसिक संघर्षाची आणि मोहाची सुरुवात आहे. स्वतःच्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलण्याच्या कल्पनेने तो विस्मित होतो.

जेव्हा आपण आयुष्यात कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी भावना आणि कर्तव्य यांच्यात संघर्ष होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पात आपल्या जवळच्या मित्राची चूक सुधारताना आपल्याला संकोच वाटू शकतो, अशा वेळी आपण अर्जुनासारखे गोंधळतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन समोरच्या योद्ध्यांकडे पाहतो आणि त्याला सर्वत्र आपलेच नातेवाईक दिसतात.