🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा कंटाळा करून किंवा घाबरून ते सोडून देऊ नये. कर्म करणे हा मानवाचा स्वभाव आणि धर्म आहे. अडचण कर्मात नसून कर्माच्या फळाबद्दल असलेल्या आसक्तीमध्ये (वासना) असते. जर आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी म्हणून अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायातील निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्तव्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'व्यवसायात्मिका बुद्धी'चे (निश्चयात्मक बुद्धीचे) महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या साधकाचा निश्चय पक्का असतो, त्याची बुद्धी अनेक दिशांना भरकटत नाही. ज्याप्रमाणे गंगा नदीचा प्रवाह वाटेत न थांबता किंवा इतरत्र न जाता थेट समुद्राला जाऊन मिळतो, तशीच या साधकाची बुद्धी केवळ आत्मस्वरूपाचा किंवा आपल्या अंतिम ध्येयाचा विचार करते. यात एकाग्रता आणि दृढनिश्चयाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचे नियोजन केल्यावर इतर प्रलोभनांना बळी न पडता गंगेच्या प्रवाहासारखे केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थिर बुद्धी असलेल्या साधकाच्या एकाग्रतेचे वर्णन गंगेच्या प्रवाहाचे उदाहरण देऊन करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.