🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की हा संसार म्हणजे एक असा समुद्र आहे जो पार करणे अत्यंत कठीण (दुस्तर) आहे. पण ज्याप्रमाणे अथांग पाणी पार करण्यासाठी नौकेची गरज असते, त्याचप्रमाणे या संसाररूपी संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हीच एकमेव भक्कम नौका आहे. जरी एखाद्याने पूर्वी चुका केल्या असल्या, तरी ज्ञानाच्या साहाय्याने तो मोक्ष मिळवू शकतो.

जीवनात जेव्हा आपण मोठ्या संकटात अडकतो, तेव्हा घाबरून न जाता त्या विषयाचे योग्य ज्ञान मिळवणे हीच संकटातून बाहेर पडण्याची नौका ठरते. उदाहरणार्थ: जर एखाद्याला व्यवसायात नुकसान झाले, तर रडत न बसता व्यवसायाचे नवीन तंत्र आणि ज्ञान आत्मसात केल्यास तो पुन्हा प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे सामर्थ्य सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाला नौकेची उपमा देतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, जर एखादी व्यक्ती आत्मज्ञानाशिवाय केवळ शारीरिक किंवा मानसिक स्तरावर कृती करत असेल, तर ती कृती अज्ञानातून निर्माण झालेली असते. परंतु, जेव्हा एखाद्याला कर्माचे मर्म समजते, तेव्हा तो कर्म करत असूनही त्याच्या फळाशी किंवा अहंकाराशी जोडला जात नाही. अशा वेळी त्याचे कर्म 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच खरे ज्ञान मिळवणे होय.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने किंवा फळाच्या आशेने न करता, त्या कामामागचा उद्देश आणि योग्य पद्धत समजून घेऊन (ज्ञानाने) केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न वाचता विषयाच्या आवडीने वाचणे हे 'ज्ञानयुक्त कर्म' आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानासह आणि आत्मज्ञानाशिवाय केलेल्या कर्मांमधील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत.