🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व सांगत आहेत. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक साधे मैदान नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. या पवित्र ठिकाणी संपूर्ण पृथ्वीवरील बलाढ्य राजे आपापल्या बाजूने (पांडव किंवा कौरव) लढण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. 'अहोरात्र' या शब्दातून युद्धाची तीव्रता आणि राजांची युद्धासाठीची आतुरता दिसून येते. हे ठिकाण नैतिक संघर्षाचे केंद्र बनले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा आपण आपल्या मूल्यांशी (धर्माशी) तडजोड करू नये. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करण्याची संधी असतानाही प्रामाणिक राहणे, हे आपल्या वैयक्तिक 'कुरुक्षेत्रावर' धर्माचे पालन करण्यासारखे आहे.

महाभारताच्या युद्धाची पार्श्वभूमी सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीचे आणि तिथे जमलेल्या राजांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही नैष्कर्म्य सिद्धी किंवा खरी शांती प्राप्त होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे विहित कर्माचा त्याग करून रिकामे बसणे हा मार्ग चुकीचा आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडणे हेच श्रेष्ठ आहे, कारण कर्म करणे हा जीवाचा स्वभाव आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून 'मी आता काहीच करणार नाही' असे ठरवले, तर त्याला ज्ञान मिळणार नाही. त्याऐवजी, आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

केवळ कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. जो मनुष्य विवेकाने आपल्या अज्ञानाचा नाश करतो, त्याला कर्माचे फळ किंवा कर्माचा अभिमान उरत नाही. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात आत्मज्ञान पूर्णपणे ठाम झालेले असते. तो संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे 'मीपण' नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने करावीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानी पुरुषाची लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.