🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याचा स्वभावच असा आहे की तो कर्माशिवाय राहू शकत नाही. विहित कर्म (जे आपले कर्तव्य आहे) सोडून देणे किंवा पूर्णपणे निष्क्रिय होणे हे निसर्गनियमाच्या विरुद्ध आहे. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत प्रकृतीचे गुण माणसाला काही ना काही कृती करायला भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते कर्म फळाची आशा न धरता करणे श्रेष्ठ आहे. केवळ शरीर शांत ठेवल्याने कर्म सुटत नाही, कारण मन आणि बुद्धी सतत कार्यरत असतात.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला वाटले की मी अभ्यासच करणार नाही, तरीही त्याचे मन काहीतरी विचार करत राहील किंवा तो इतर काहीतरी कृती करेल. म्हणून, आळस करण्यापेक्षा आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच योग्य आहे. उदाहरणार्थ, सुट्टीच्या दिवशीही आपण काही ना काही करत असतोच, कारण पूर्ण निष्क्रियता अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत की कोणताही जीव कर्माचा पूर्णपणे त्याग करू शकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, शरीर हे नश्वर आहे. ते आज आहे तर उद्या नाही. त्यामुळे या देहावर आसक्ती ठेवणे किंवा त्याच्या नाशाचे दुःख करणे व्यर्थ आहे. त्याऐवजी, जे शाश्वत आहे, जे कधीही संपत नाही, अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्यावर लक्ष केंद्रित कर. देहबुद्धी सोडून आत्मबुद्धी धारण करणे हाच खरा मोक्षाचा मार्ग आहे, असे माऊली येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या बाह्य रूपावर किंवा शरीरावर खूप प्रेम करतो. पण जेव्हा आजारपण किंवा वृद्धत्व येते, तेव्हा आपण दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले चांगले विचार आणि ज्ञान कायम राहते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी शरीराच्या आरामापेक्षा अभ्यासाच्या ज्ञानाला महत्त्व देणे हे 'आत्मज्ञान' जपण्यासारखे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात, ज्यात शरीराची नश्वरता आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगितले आहे.