🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्यांपासून अलिप्त असतो, कारण त्याला फळाची अपेक्षा नसते. जो भक्त हे सत्य जाणतो की आपला आत्मा हा कर्माचा कर्ता नसून तो केवळ साक्षी आहे, तो स्वतःला देहाच्या अहंकारापासून मुक्त करतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माचे फळ किंवा त्याचे बंधन कधीही बाधत नाही. हे आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात यश मिळाले तरी हुरळून न जाता आणि अपयश आले तरी खचून न जाता आपले काम चालू ठेवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानामुळे कर्माची बंधने कशी सुटतात, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.