🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाचा आणि मनातील वासनांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते अतुलनीय असते. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर बुद्धीने आसक्ती सोडणे होय. हेच शाश्वत सुखाचे मूळ आहे. माउली अर्जुनाला सांगतात की, मनाची शांती मिळवण्यासाठी फलाशेचा त्याग करणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा त्याच्या निकालाची (रिझल्टची) चिंता न करता केवळ आनंदाने काम केले तर आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना आणि अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना माउली या ओवीची रचना करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या चैतन्याने किंवा आत्मतत्त्वाने हे अफाट विश्व व्यापलेले आहे, ते सर्वथा अमर आहे. त्याचा कधीही नाश होऊ शकत नाही. आत्मा हा निराकार आहे; त्याला कोणतेही भौतिक रूप, आकार किंवा मर्यादा नाही. जसे आकाश सर्वत्र आहे पण त्याला पकडता येत नाही, तसेच आत्मा सर्वव्यापी असूनही निर्गुण आणि निराकार आहे. हे तत्त्व विश्वाचा आधार आहे पण स्वतः कोणत्याही रूपात बद्ध नाही.

आपल्या आयुष्यात येणारी संकटे किंवा शरीराचे आजार हे तात्पुरते आहेत हे समजून घ्यावे. आपण केवळ शरीर नसून एक अविनाशी अंश आहोत, हा विचार मनात ठेवल्यास भीती कमी होते. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात 'माझे अस्तित्व केवळ या शरीरापुरते मर्यादित नाही' हा विचार केल्यास मानसिक बळ मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याचा स्वभावच असा आहे की तो कर्माशिवाय राहू शकत नाही. विहित कर्म (जे आपले कर्तव्य आहे) सोडून देणे किंवा पूर्णपणे निष्क्रिय होणे हे निसर्गनियमाच्या विरुद्ध आहे. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत प्रकृतीचे गुण माणसाला काही ना काही कृती करायला भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते कर्म फळाची आशा न धरता करणे श्रेष्ठ आहे. केवळ शरीर शांत ठेवल्याने कर्म सुटत नाही, कारण मन आणि बुद्धी सतत कार्यरत असतात.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला वाटले की मी अभ्यासच करणार नाही, तरीही त्याचे मन काहीतरी विचार करत राहील किंवा तो इतर काहीतरी कृती करेल. म्हणून, आळस करण्यापेक्षा आपले कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे करणे हेच योग्य आहे. उदाहरणार्थ, सुट्टीच्या दिवशीही आपण काही ना काही करत असतोच, कारण पूर्ण निष्क्रियता अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत की कोणताही जीव कर्माचा पूर्णपणे त्याग करू शकत नाही.