🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह (इंद्रियांवर ताबा) अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत आपली इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, इंद्रियांना जिंकणे हाच मनाच्या शांतीचा खरा उपाय आहे. जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना आवरतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होतो.

अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवून एकाग्रतेने अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) सर्वोच्च महत्त्व विशद करतात. जो साधक सुख-दुःख, लाभ-हानी, किंवा मान-अपमान या द्वंद्वांमध्ये आपले मानसिक संतुलन ढळू देत नाही, त्याचे चित्त ब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. अशा स्थितीत पोहोचलेला मनुष्य देहाने जरी जगात वावरत असला, तरी तो स्वरूपाने परब्रह्मच असतो. समत्व हेच मुक्तीचे लक्षण आहे, असे माउली येथे निक्षून सांगतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश येते, तेव्हा खूप हुरळून न जाता किंवा खचून न जाता शांत राहण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समत्व होय. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी प्रतिस्पर्ध्याचे अभिनंदन करणे आणि स्वतःच्या चुका सुधारणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे समत्व बुद्धी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत आणि ती व्यक्ती ब्रह्मरूप कशी असते हे सांगत आहेत.