🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माचे स्वरूप हे बंधनात्मक असू शकते, परंतु जर ते योग्य बुद्धीने केले तर ते बाधत नाही. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माच्या फळाची आशा सोडून आणि अहंकाराचा त्याग करून कर्मावर ताबा मिळवणे होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, तू कर्माच्या जाळ्यात न अडकता, कर्मालाच तुझे साधन बनवून त्यातून मुक्त हो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास आपण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन अनासक्त वृत्तीने कर्तव्य कसे करावे, हे या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाचा आणि मनातील वासनांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते अतुलनीय असते. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर बुद्धीने आसक्ती सोडणे होय. हेच शाश्वत सुखाचे मूळ आहे. माउली अर्जुनाला सांगतात की, मनाची शांती मिळवण्यासाठी फलाशेचा त्याग करणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा त्याच्या निकालाची (रिझल्टची) चिंता न करता केवळ आनंदाने काम केले तर आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना आणि अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना माउली या ओवीची रचना करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी ते एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे मनुष्याचे शरीर एकच असते पण त्याचे उजवे आणि डावे असे दोन भाग कार्यासाठी विभागलेले असतात, त्याचप्रमाणे मोक्षप्राप्तीसाठी हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. संन्यासात कर्माचा अहंकार सोडला जातो, तर योगात कर्माचे फळ सोडले जाते; परिणामी दोन्ही एकाच ठिकाणी विसावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण 'कर्मयोग' आणि 'संन्यास' एकत्र आणू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्म आहे (योग), पण 'मला पहिला नंबर मिळालाच पाहिजे' ही हव्यास सोडून केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा संन्यास आहे. यामुळे तणाव कमी होतो.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज शरीराचे उदाहरण देतात.