🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे, तोच ज्ञानी होय. 'पांगु' म्हणजे परावलंबित्व किंवा लाचारी. जोपर्यंत मनुष्य इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत तो त्यांचा गुलाम असतो. जेव्हा हा गुलामगिरीचा पाश तुटतो आणि इंद्रिये पूर्णपणे ताब्यात येतात, तेव्हाच त्या व्यक्तीची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे शब्द न बोलता स्वतःवर संयम ठेवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रह' तत्त्वाचा वापर करत असतो. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे (किं कर्म किमकर्मेति...) मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कोणते कार्य करावे (कर्म) आणि कोणते करू नये किंवा कर्माचा त्याग म्हणजे काय (अकर्म), यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी मोठे विद्वान आणि ज्ञानी पुरुषही या बाबतीत संभ्रमात पडतात. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तर्काच्या आधारे कर्माची गती समजणे अशक्य आहे, कारण कर्माचे स्वरूप अत्यंत गहन आहे.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला 'काय करावे' आणि 'काय टाळावे' असा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करणे हे कर्म वाटते, पण ती मदत जर त्याला आळशी बनवत असेल तर ते अकर्म ठरू शकते. अशा वेळी केवळ स्वतःच्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी लोकांचे मार्गदर्शन घेणे आवश्यक असते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या शिकवणीनुसार कर्म आणि अकर्म यांचे खरे स्वरूप समजून घेण्यातील क्लिष्टता ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीत संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा अडथळा किंवा पाप नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा रस्ता थेट विनाशाकडे नेतो, तसाच संशय माणसाला अधःपाताकडे नेतो. संशयामुळे माणसाची बुद्धी विचलित होते, त्याचे ज्ञान निष्फळ ठरते आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी मनातील संशय पूर्णपणे नष्ट करणे आवश्यक आहे, कारण संशयी माणसाला ना इहलोक मिळतो ना परलोक.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या ध्येयाबद्दल किंवा स्वतःच्या क्षमतेबद्दल संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला हे जमणारच नाही' असा संशय मनात धरला, तर तो अभ्यास असूनही परीक्षेत अपयशी होऊ शकतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कार्य करावे.

ज्ञानाचे महत्त्व सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) अर्जुनाला संशयाच्या विघातक स्वरूपाबद्दल सावध करत आहेत, जो आध्यात्मिक आणि ऐहिक प्रगतीत अडथळा ठरतो.