🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे (कर्तव्ये) अवश्य करावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार किंवा 'मी हे केले' हा भाव पूर्णपणे सोडून द्यावा. जेव्हा आपण कर्माचे फळ आणि कर्तेपण ईश्वराला अर्पण करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे एक खरा संन्यासी बाह्यतः सर्व व्यवहार करत असूनही अंतर्यामी पूर्णपणे अलिप्त असतो, तशीच स्थिती साधकाने प्राप्त करून घ्यावी, जेणेकरून कर्माचे चांगले-वाईट परिणाम त्याला बाधणार नाहीत.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असे म्हणण्याऐवजी 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्यासाठी न खेळता आपला खेळ उत्तम करण्यासाठी मेहनत घेतली, तर पराभवाचे दुःख त्याला बाधत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे व्हायचे आणि कर्तेपणाचा अहंकार कसा सोडायचा याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, पण कर्माच्या फळाची आशा सोडणे शक्य आहे. जेव्हा माणूस आपल्या मनातील कामना (इच्छा) सोडून देतो आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'कर्मयोगी' होतो. अर्जुनाला त्याचे स्वधर्म पालन (युद्ध) करण्यास प्रवृत्त करताना, महाराज मनाच्या एकाग्रतेवर आणि शिस्तीवर भर देतात. कर्मात अडकण्यापेक्षा कर्म करूनही मुक्त राहण्याची ही कला आहे.

कोणतेही काम करताना फळाची चिंता न करता पूर्ण लक्ष कामावर केंद्रित करणे. उदाहरण: खेळाडूने मॅच जिंकू की हारू याचा विचार न करता फक्त आपल्या खेळावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म कसे करावे, याचा उपदेश पूर्ण करत आहेत आणि त्याला त्याचे कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.