🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला आत्मज्ञानाची गुरुकिल्ली सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ उपदेश ऐकून चालणार नाही, तर जेव्हा तू स्वतःच्या अंतःकरणात विवेकबुद्धीने आणि जिज्ञासेने या विषयाचा विचार करशील, तेव्हा तुला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व यांचा उलगडा होईल. स्वतःचा अनुभव आणि स्वतःचा विचार हाच ज्ञानाचा खरा मार्ग आहे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा इतरांच्या सल्ल्यापेक्षा स्वतः शांत चित्ताने विचार केल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून न जाता 'हे का घडले असावे?' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की आत्मसाक्षात्कार हा केवळ बाह्य उपदेशाने नाही, तर अंतर्मनातील विचाराने आणि जिज्ञासेने प्राप्त होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जे लोक समाजात श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांनी आपले कर्तव्य अत्यंत जबाबदारीने पार पाडले पाहिजे. सामान्य लोक नेहमी मोठ्यांचे अनुकरण करतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने चुकीचे वर्तन केले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोककल्याणासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुषाने केवळ स्वतःच्या मुक्तीचा विचार न करता समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी स्वतः कर्म करून दाखवणे अनिवार्य आहे.

जर तुम्ही वर्गाचे मॉनिटर असाल किंवा घरात मोठे भाऊ-बहीण असाल, तर तुम्ही शिस्तीत वागले पाहिजे, कारण लहान मुले तुमचेच बघून शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे ऐकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी कर्म करणे का आवश्यक आहे, याचे विवेचन श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) करत आहेत.