🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून उभे ठाकले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ज्ञानी माणसाने देखील जगासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्तव्ये (जी शास्त्राला धरून आहेत) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेतून कृती करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला, तरी त्याने 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे समजून ते पूर्ण केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्यापेक्षा, ते आपली जबाबदारी समजून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज जीवनातील कर्तव्ये कशी पार पाडावीत आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त होणाऱ्या कर्माचे महत्त्व काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, आपले खरे स्वरूप हे मनाच्या पलीकडचे आहे. मन हे संकल्प-विकल्पांचे आणि विचारांचे केंद्र आहे. जोपर्यंत मन कार्यरत असते, तोपर्यंत आपण द्वैतात असतो. पण जेव्हा मन शांत होते किंवा आत्मस्थितीत लय पावते, तेव्हाच शुद्ध चैतन्याचा अनुभव येतो. हे 'अमन' किंवा 'उन्मनी' अवस्था म्हणजे स्वतःचे मूळ स्वरूप होय. आत्मज्ञान होण्यासाठी मनाच्या पलीकडे जाणे आवश्यक आहे, कारण मन हे मायेचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात किंवा विचारांच्या गर्तेत असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे विचारांचा गोंधळ कमी होतो आणि आपल्याला आपल्या मूळ शांत स्वभावाची जाणीव होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी मन अस्वस्थ असल्यास दोन मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने मनाच्या पलीकडील आत्मशक्तीचा अनुभव येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाची ओळख करून देत आहेत, जिथे मन पोहोचू शकत नाही अशा स्थितीचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात कोणताही जीव कर्माशिवाय क्षणभरही राहू शकत नाही. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत काही ना काही कृती करण्यास भाग पाडतात. अगदी आपण शांत बसलो तरी श्वास घेणे, विचार करणे किंवा शरीरातील अंतर्गत क्रिया सुरूच असतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असा हट्ट धरणे व्यर्थ आहे, कारण कर्म हे निसर्गतःच घडत असते.

आपण कधीच पूर्णपणे रिकामे नसतो, आपले मन सतत विचार करत असते. म्हणून रिकामे बसून वेळ घालवण्यापेक्षा, आपले विचार आणि कृती चांगल्या कामात गुंतवणे फायद्याचे ठरते. उदाहरण: सुट्टीत आळस करण्यापेक्षा एखादे नवीन कौशल्य शिकणे हे कर्माचे योग्य नियोजन आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की प्रकृतीमुळे प्रत्येक जीव कर्माशी कसा बांधलेला आहे.