🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रवास करणारी नाव जर सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या तावडीत सापडली, तर ती नाव दिशाहीन होते आणि अथांग पाण्यातही बुडून जाते. त्याचप्रमाणे, जर माणसाचे मन इंद्रियांच्या विषयांकडे (भोगांकडे) धावू लागले, तर ते माणसाच्या स्थिर बुद्धीला विचलित करते. ही विचलित बुद्धी माणसाला विनाशाकडे नेते, मग तो कितीही ज्ञानी का असेना.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या आहारी गेलो, तर आपले अभ्यासावरून किंवा कामावरून लक्ष विचलित होते. हे विचलित मन आपल्याला ध्येयापासून दूर नेते. म्हणून मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे माणसाचा विवेक कसा नष्ट होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे नावेचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.