🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवी जीवनात अटळ आहे. कर्माचा त्याग करणे हा दुःखावरचा उपाय नाही. त्याऐवजी, कर्म करण्याची 'युक्ती' किंवा कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि योग्य पद्धतीने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्मातच कुशलता शोधणे हा खरा मार्ग आहे.

जर एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा कंटाळा येत असेल, तर त्याने गणित सोडवणे सोडू नये. त्याऐवजी, त्याने ते विषय समजून घेण्याची नवी पद्धत (युक्ती) शोधली पाहिजे. अशाने त्याला विषयाची गोडी लागेल आणि यशही मिळेल.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्मयोगाचा मार्ग समजावून सांगताना स्पष्ट करतात की कर्तव्यापासून पळून जाणे योग्य नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. 'उचित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य आहे. 'सद्धर्म' म्हणजे जे आचरण नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध आहे. जेव्हा मनुष्य 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून आणि फळाची आसक्ती त्यागून आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर त्याला परम पदाप्रत (मोक्षाप्रत) घेऊन जाते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा बक्षिसाची चिंता न करता, केवळ ज्ञान मिळवणे हे आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत.