🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडल्याने मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा बाजूला ठेवून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला ईश्वराकडे घेऊन जाते. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला फळाची आसक्ती न धरता कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. इंद्रियांचे विषय आणि त्यातून निर्माण होणारे सुख-दुःख हे क्षणभंगुर आहेत. ते येतात आणि जातात. म्हणून अर्जुनाने आपल्या बुद्धीला किंवा चित्ताला या द्वंद्वांनी मोहित होऊ देऊ नये. मनाची स्थिरता ढळू न देता, धैर्याने आणि विवेकाने परिस्थितीचा स्वीकार करावा, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा दुःखद घटना घडते, तेव्हा मन विचलित होऊ न देता शांत राहून धैर्याने संकटाचा सामना करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता धैर्याने पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

इंद्रियांच्या विषयांच्या क्षणभंगुरतेबद्दल सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला मन स्थिर ठेवण्याचा आणि धैर्य धरण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला व्यवहारातील प्रत्येक क्रिया ब्रह्माचाच विलास वाटते. जसे सोन्याचे दागिने सोन्यापेक्षा वेगळे नसतात, तसे कर्माच्या रूपाने जे काही समोर येते, ते ब्रह्माव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नसते. त्याच्या दृष्टीने कर्ता, कर्म आणि क्रिया हे सर्व एकरूप होतात. कर्माचे केवळ निमित्त असते, परंतु त्यामागील अधिष्ठान केवळ परब्रह्मच असते, अशी त्याची धारणा असते.

दैनंदिन कामे करताना ती ओझे न मानता ईश्वराची सेवा समजावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना आपण समाजाच्या कल्याणासाठी योगदान देत आहोत आणि ही ईश्वराचीच सेवा आहे, असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि कामात आनंद मिळतो.

ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी कशी असते आणि त्याला कर्मामध्ये ब्रह्म कसे दिसते, याचे विवेचन येथे केले आहे.